Sáng ngày 17/3/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tổ chức phiên họp Hội đồng đánh giá, nghiệm thu nhiệm vụ KH&CN cấp quốc gia: "ĐÁNH GIÁ ĐA DẠNG DI TRUYỀN NGUỒN GEN GẤC TẠI VIỆT NAM (Momordica cochinchinensis (Lour.) Spreng.) PHỤC VỤ BẢO TỒN VÀ KHAI THÁC NGUỒN GEN GẤC LÀM DƯỢC LIỆU", mã số NVQG-2022/ĐT.09, thuộc Chương trình: Bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn gen đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Nhiệm vụ do Viện Dược liệu chủ trì, đơn vị phối hợp: Trung tâm Nghiên cứu Y học Việt - Đức và Viện nghiên cứu Khoa học Y dược Lâm sàng 108. Chủ nhiệm nhiệm vụ: TS. Nguyễn Thị Lan Hoa. Chủ tịch Hội đồng: GS. TS. Nông Văn Hải.

Nhiệm vụ đã tiến hành thực hiện 05 nội dung trọng tâm: Thu thập, đánh giá các chỉ tiêu nông sinh học - hóa học  và tư liệu hóa phục vụ nghiên cứu và bảo tồn nguồn gen gấc Việt Nam; Thiết lập dữ liệu hệ phiên mã áo hạt gấc liên quan đến hàm lượng lycopene và β-carotene của giống gấc GM10; Thiết lập dữ liệu hệ phiên mã liên quan đến sự phân hoá giới tính hoa của giống gấc GM10; Đánh giá đa dạng di truyền nguồn gen gấc Việt Nam và mối liên quan giữa đặc điểm hình thái, chất lượng với dữ liệu sinh học phân tử;  Đánh giá và đề xuất 02 mẫu giống gấc triển vọng cho sản xuất.

Với việc Tập hợp toàn bộ dữ liệu hệ gen phiên mã, kiểu gen, kiểu hình, chất lượng dầu và carotenoid của tập đoàn 50 mẫu giống gấc địa phương, phục vụ nghiên cứu và chọn giống lâu dài; Thiết lập bộ dữ liệu transcriptome toàn diện của giống gấc GM10, làm rõ cơ chế sinh học phân tử liên quan đến quá trình sinh tổng hợp, tích lũy carotenoid ở áo hạt và sự phân hóa giới tính hoa; Phân tích tương quan kiểu gen/kiểu hình đã xác định các MTA liên quan đến đặc điểm hình thái và hàm lượng lycopene, mở ra khả năng ứng dụng trong chọn giống phân tử; Tích hợp và đối chiếu toàn diện các đặc điểm hình thái, chất lượng và di truyền, tám nguồn gen ưu tú đã được chọn (trong đó GAC-19 và GAC-46 nổi bật với năng suất > 18 tấn/ha và chất lượng dầu, carotenoid vượt trội, khẳng định tiềm năng của tập đoàn gấc trong công tác chọn tạo giống phục vụ sản xuất và dược liệu) - nhiệm vụ đã mang lại hiệu quả nổi bật về khoa học công nghệ và hiệu quả về kinh tế - xã hội: Lần đầu tiên, dữ liệu hệ phiên mã liên quan đến phân hóa giới tính hoa và sinh tổng hợp carotenoid của nguồn gen gấc GM10 được thiết lập bằng công nghệ giải trình tự đoạn dài ONT, nâng cao năng lực nghiên cứu trong nước, thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học vào chọn giống dược liệu và tạo tiền đề cho các hướng nghiên cứu đa ngành (multi-omics) chính xác, nhanh chóng và hiệu quả hơn. Sử dụng đánh gia đa dữ liệu (hình thái, chất lượng và kiểu gen) trong chọn lọc các giống ưu tú và triển vọng. Việc ứng dụng phương pháp này tạo tiền đề trong xây dựng các phương pháp đánh giá nguồn vật liệu ban đầu theo hướng toàn diện, phục vụ cho công tác lai và chọn tạo giống trong tương lai. Là cơ sở quan trọng để phát triển các giống thương mại có giá trị cao, đồng thời nâng cao hiệu quả sản xuất và giá trị chuỗi sản phẩm gấc trong nước. Đề tài đã thu thập và xây dựng tập đoàn ≥ 50 mẫu nguồn gen gấc Việt Nam được tư liệu hóa và lưu giữ tại Viện Dược liệu, góp phần quan trọng vào bảo tồn và phát triển các giống gấc bản địa, đồng thời khai thác bền vững nguồn tài nguyên cây dược liệu. Đây là cơ sở dữ liệu di truyền quan trọng phục vụ lâu dài cho các chương trình chọn giống, bảo tồn và phát triển nguồn gen quý của Việt Nam. Các kết quả của đề tài cũng có ý nghĩa xã hội sâu rộng thông qua việc phát triển và định hướng các giống gấc có chất lượng và năng suất cao, từ đó giúp tăng thu nhập và tạo sinh kế bền vững cho người dân tại các vùng trồng gấc. Việc chuẩn hóa dữ liệu di truyền và chất lượng nguyên liệu hỗ trợ xây dựng chuỗi cung ứng dược liệu an toàn, minh bạch và bền vững, góp phần cung cấp nguồn nguyên liệu chất lượng cao cho ngành dược phẩm trong nước, phục vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân và nâng cao chất lượng cuộc sống cộng đồng.

Các sản phẩm và ứng dụng khoa học của nhiệm vụ: Tập đoàn nguồn gen Gấc Việt Nam; Tập đoàn nguồn gen gấc ưu tú; Mẫu nguồn gen gấc triển vọng cho sản xuất; Dữ liệu di truyền hệ phiên mã nguồn gen gấc GM10 liên quan đến sự phân hoá giới tính hoa, hàm lượng và chất lượng dầu áo hạt, bao gồm: dữ liệu các gen biểu hiện, dữ liệu đa dạng trình tự các vùng gen; 04 bài báo trong nước (đã đăng và chuẩn bị đăng) + 01 bài báo Quốc tế đã được Submit; đào tạo 01 thạc sĩ Hoá học (đã bảo vệ)…

Nhiệm vụ được các thành viên Hội đồng nghiệm thu nhận xét đánh giá khách quan, ghi nhận sự nỗ lực của nhóm thành viên đã đóng góp trong nghiên cứu và phân tích đánh giá cao những kết quả đạt được của đề án, đồng thời đóng góp các ý kiến cần tiếp tục bổ sung một số nội dung giúp các thành viên hoàn thiện. Hội đồng nghiệm thu kết luận đánh giá kết quả của dự án xếp loại Đạt. Trong tương lại tiếp tục mở rộng nghiên cứu tương quan kiểu gen-kiểu hình về quy mô và mức độ chi tiết để đánh giá hiệu quả của các allelel liên kết một số tính trạng định tính, định lượng đã xác định phục vụ đánh giá và chọn lọc mẫu giống gấc năng suất, chất lượng bằng chỉ thị phân tử. Việc thiết lập hệ gen tham chiếu cho cây gấc là cần thiết để nâng cao độ chính xác và hiệu quả của các nghiên cứu multi-omics, vì loài này hiện vẫn chưa có hệ gen hoàn chỉnh được công bố ./.

Một số hình ảnh buổi nghiệm thu và ngoài vườn:

(Nguồn tin: Viện Dược liệu)